Değerli okuyucular,
Okullar açılalı iki hafta oldu. Maraş'ta akşam sofrasında şu cümle artık sıradan: "Anne, ödevi yapay zekaya yaptırdım, bitti." Çocuk mutlu, veli rahat, herkes kazanmış gibi.
Bir dakika duralım.
Geçen hafta OECD, dünyanın en büyük öğrenci araştırması PISA 2025'in sonuçlarını açıkladı. 91 ülke, 760 binden fazla 15 yaşındaki öğrenci. Ve ilk kez çocukların yapay zekayı nasıl kullandığına da bakıldı. Sonuç şu: metin özetlemek, araştırma yapmak, ödev hazırlamak gibi okul görevlerinde yapay zeka kullanan öğrenciler, kullanmayan akranlarından fen bilimlerinde ortalama yaklaşık 20 puan daha düşük aldı. OECD bu farkın yaklaşık bir yıllık eğitime karşılık geldiğini söylüyor.
Bir yıl. Aynı sırada oturan iki çocuk arasında bir yıl fark.
Suçlu yapay zeka mı?
Şimdi "yapay zeka çocukları aptallaştırıyor" diye başlık atmak kolay. Ama rapor bunu demiyor. OECD özellikle vurguluyor: bu fark, yapay zekanın doğrudan düşük başarıya neden olduğu anlamına gelmiyor. Çünkü aynı raporda başka bir bulgu daha var. Yapay zekayı ödev yaptırmak için değil, öğrenmek için kullanan; nasıl sorgulanacağını, nasıl kontrol edileceğini öğrenmiş çocuklar bazı durumlarda hiç kullanmayanlardan daha iyi sonuç almış.
En büyük kayıp, yapay zekayı doğrudan görevi bitirmek için kullanan çocuklarda. Yani "şunu yaz, şunu çöz" diyenlerde.
Mesele araç değil, kullanım şekli.
Hesap makinesini düşünün. Çarpım tablosunu öğrenmeden eline hesap makinesi alan çocuk toplamayı unutur. Çarpım tablosunu bilen çocuk için aynı makine hız kazandırır. Yapay zeka da böyle. Düşünmenin yerine geçerse düşünmeyi zayıflatır, düşünmenin yanına gelirse güçlendirir.
PISA'nın kurucusu Andreas Schleicher daha da sert konuşuyor. Gençlerin sadece okuma yazma becerisi kaybetmediğini, bilgiyi çapraz kontrol etme ve üzerine düşünme becerisini de kaybettiğini söylüyor. Kelimesi şu: yapay zeka yeteneklerin "içini boşaltıyor".
Bu neden Maraş'ın meselesi?
İki sebepten.
Birincisi, bu şehrin çocukları 2023'te okulunu, sınıfını, düzenini kaybetti. Konteyner sınıflarda, taşımalı eğitimde, yarım dönemlerde okudu. Bizim çocuğumuzun bir yıl daha kaybetme lüksü yok.
İkincisi, tam tersi. Yapay zeka doğru kullanılırsa bu şehrin çocuğu için eşitleyici olabilir. Büyükşehirdeki özel ders parasına ulaşamayan bir lise öğrencisi, telefonundaki uygulamayla sabahın üçünde bile sabırlı bir öğretmene ulaşabiliyor. Ama rapor burada da uyarıyor: yapay zeka okuryazarlığı fırsatları daha çok avantajlı ailelerin çocuklarında toplanıyor ve giderek büyüyen bir "yapay zeka uçurumu" riski var. Türkiye ise dijital kaynaklar bakımından gelişen değil, gerileyen ülkeler arasında sayılıyor.
O uçurumun hangi tarafında kalacağımız, bugün evde koyduğumuz kurala bağlı.
Evde uygulanabilecek 5 kural
Hiçbiri para istemiyor. Hepsi yarın akşam başlayabilir.
1. Önce sen, sonra o. Ödev önce çocuğun kendi eliyle yapılır. Sonra yapay zekaya "bunu kontrol et, nerede hata yaptım, neden?" diye sorulur. Sıra değişirse öğrenme biter. PISA'daki 20 puanlık fark tam olarak bu sıranın tersinden çıkıyor.
2. Cevap değil, soru istet. Çocuğa şunu öğretin: "Bana cevabı yazma, bu konudan beni üç soruyla sına." Yapay zeka çok iyi bir soru sorucu. Kötü olan, onu cevap makinesi olarak kullanmak.
3. Kaynak sordurun. Yapay zeka ne dediyse arkasından "bunu nereden biliyorsun, yanlış olabilir mi?" diye sordurun. Schleicher'in kaybolduğunu söylediği çapraz kontrol becerisi tam burada kazanılıyor. Yapay zeka bazen çok emin bir sesle yanlış söyler; bunu gören çocuk hayatta da kolay kandırılmaz.
4. Haftada bir yapay zekasız gün. Kalem, kağıt, kitap. Kas nasıl kullanılmayınca eriyorsa, düşünme de öyle. Bir gün yeter, ama o gün kesin olsun.
5. Yanına oturun. Haftada 15 dakika. Çocuğunuza yapay zekayla nasıl konuştuğunu göstertin, siz de ondan öğrenin. Schleicher Avrupa'da ebeveyn ilgisinin dramatik biçimde gerilediğini söylüyor ve bunu düşük sonuçların arkasındaki sebeplerden biri sayıyor. İlgi, hiçbir uygulamanın yerine koyamadığı tek şey.
Öğretmenlere bir cümle
Yasak işe yaramaz. Çocuk evde zaten kullanıyor. Onun yerine şu ödevi verin: "Bu konuyu yapay zekaya sor, cevabındaki hatayı bul, sınıfa getir." Hem araç öğrenilir hem de şüphe. İkisi de bu çağın ders kitabında yok ama ikisi de hayatta lazım.
Sonuç
Korkmayın, öğrenin. Ama çocuğunuza da öğretin. Yapay zeka çocuğun elinde bir çekiç. Ne yapacağı eline alana bağlı.
Tez: Yapay zeka düşünmenin yerine geçerse bir yıl kaybettirir, düşünmenin yanına gelirse bir yıl kazandırır. Farkı belirleyen teknoloji değil, evdeki kural.
Bu akşam sofrada sorun: "Ödevi sen mi yaptın, o mu?"
Ertuğrul Akben
Yapay Zeka & Sistem Stratejisti
ertugrulakben.com