"Demokrasi tarihinin acı günü"

İl başkanlığı ile adım attığı siyasette 10 yıl başbakan olarak görev yapan Adnan Menderes'in idamının üzerinden 59 yıl geçti.

GÜNDEM 17.09.2020, 13:40 17.09.2020, 19:48

Türk siyasetinin önemli isimlerinden Adnan Menderes, 1899’da Aydın’da dünyaya geldi. Babası İzmirli Katipzade ailesinden İbrahim Ethem, annesi Aydın’ın büyük toprak sahibi Hacıalipaşazadeler’den Tevfika Hanım’dı. Adnan Menderes, Yunanlıların İzmir’i işgal etmesi üzerine kurulan Ay-Yıldız direniş örgütünün liderleri arasında yer aldı.

Kurtuluş Savaşı sırasında gösterdiği başarıdan ötürü İstiklal Madalyası’yla onurlandırıldı. Menderes, 1929’da İzmir’in tanınmış ailelerinden Evliyazadelerin kızı Fatma Berrin Hanım’la hayatını birleştirdi.

Bu evlilikten Yüksel, Mutlu ve Aydın adlarını taşıyan çocukları dünyaya geldi.

Bir yandan milletvekilliği diğer yandan Ankara Hukuk Fakültesi 

Adnan Menderes damgasını vuracağı siyaset dünyasına ilk adımını, 1930’da Fethi Okyar’ın kurduğu Serbest Cumhuriyet Fırkası’yla attı. Aydın il başkanlığını yaptığı partinin kısa süre sonra feshedilmesi üzerine Cumhuriyet Halk Partisi’ne girdi.

Menderes, Aydın ziyareti sırasında Atatürk’le tanışma fırsatı buldu. Atatürk’le gerçekleştirdiği sohbet belki de hayatının akışını değiştirdi. 1931 seçimlerinde aday olmadığı halde milletvekili seçildi. 

Sonradan, kendisini aday listesine koyanın Atatürk olduğunu öğrendi. CHP’de dört dönem boyunca milletvekilliği yaptı. Bu süreçte bir yandan da eğitimine devam ederek Ankara Hukuk Fakültesi’ni bitirdi.

Dörtlü Takrir ile başlayan Demokrat Parti süreci 

Menderes’in siyaset sahnesinde öne çıkması 1945’te Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun Meclis’te görüşülmesiyle oldu. Çok geçmeden parti içi muhalefetin öncülerinden biri oldu. Menderes’in siyaset hayatındaki dönüm noktalarından biri, 7 Haziran 1945’te partiye sunulan ve “Dörtlü Takrir” olarak anılan önergeydi.

Demokratikleşme için yasalarda ve parti yönetiminde değişiklikler yapılmasını içeren önerge CHP Parti Meclisi tarafından reddedildi. Önergenin altında imzası bulunan Menderes ve iki arkadaşı partiden uzaklaştırıldı. Yine önergede imzası bulunan isimlerden Celal Bayar ise hem milletvekilliğinden hem de partiden istifa etti.

Adnan Menderes için asıl süreç bundan sonra başladı. “Dörtlü Takrir” önergesi nedeniyle CHP’den kopan Celal Bayar, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan’la birlikte 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti’yi (DP) kurdu. Dört yıl sonra yapılan seçimler, parti için tam bir zaferdi. Demokrat Parti 14 Mayıs 1950 seçimlerinde yüzde 53 oy aldı. Seçimin ardından Celal Bayar da Cumhurbaşkanı oldu.

22 Mayıs 1950, Menderes’in Başbakanlık koltuğundaki ilk günüydü. Böylece 10 yıl sürecek DP iktidarı resmen başladı.

Değişim yılları 

Adnan Menderes parti örgütüne hakim kişiliğinin yanı sıra halkla iç içe bir siyasetçi portresi çizerek öne çıktı.

On yılık iktidarı süresinde önemli değişimlere imza attı. Bunlardan biri tarım alanında gerçekleşen makineleşmeydi. Karayollarının yapımına hız vermesi, yeni sanayi tesislerinin kurulması ve barajlar öne çıkan icraatları oldu. Böylece ülke kalkınma sürecine girdi.

Yine bu dönemde dış politikada da önemli gelişmeler yaşandı. Türkiye’nin Kore’ye asker göndermesi ve NATO üyeliği Menderes dönemine gerçekleşti. Bu icraatlar, 1954 seçimlerinde Demokrat Parti’yi daha da güçlendirerek oy oranının yüzde 56’ya çıkmasını sağladı.

Demokrat Parti artık milletvekili sandalyelerinin yüzde 93’üne sahipti.

6-7 Eylül ve sonrasında yaşananlar

1950’lerin ortasında siyasetin en önemli gündem maddelerinden biri Kıbrıs’tı. Londra Konferansı sırasında Kıbrıslı Rumların kurduğu EOKA örgütü, Türklere karşı saldırılar başlattı.

Adadaki olaylar, Türkiye’de büyük tepki yarattı. Tam da o günlerde, Atatürk’ün Selanik’te doğduğu evin bombalandığı yalanı kulaktan kulağa yayıldı.

Bu haber üzerine İstanbul'da yaşayan gayrimüslimler bir anda hedef haline geldi. 6 Eylül 1955 günü başlayan olaylar iki gün boyunca devam etti. Gayrimüslimlere ait evler, işyerleri ve ibadethaneler büyük zarar gördü.

1957 seçimlerinde Demokrat Parti, ilk kez oy kaybı yaşasa da iktidarı bırakmadı. Ama seçimlerden sonra tansiyon hiç düşmedi. CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’nün çıktığı yurt gezilerinde saldırıya uğraması ve üniversite öğrencilerinin eylemleri birbirini izledi. Öyle ki İstanbul ve Ankara’da tırmanan olaylar nedeniyle sıkıyönetim ilan edildi.

Uçak kazasından mucize kurtuluş

Adnan Menderes için 1959 yılı Şubat ayında mucizevi bir olay yaşandı.

Takvimler 17 Şubat 1959’u gösteriyordu. Adnan Menderes ve beraberindeki heyet Kıbrıs görüşmeleri için Londra’ya hareket etti. Menderes’in uçağı, Ankara Esenboğa Havalimanı’ndan kalkış yaptı. Viscount tipi dört motorlu “Sev” isimli uçakta 8’i mürettebat 24 kişi vardı.

Uçağın yakıtı, uzun Londra yolculuğu için yeterli değildi. Bu nedenle İtalya’nın başkenti Roma’da yakıt ikmali yaptıktan sonra tekrar havalandılar. İniş için planlanan adres Heathrow Havaalanı’ydı. Ancak yoğun sis nedeniyle Heathrow’a iniş izni verilmedi.

Bunun üzerine uçak rotasını Gatwick Havaalanı’na çevirdi. Ne var ki yoğun sis Gatwick Havaalanı’nda da etkiliydi. Sis içerisindeki yolculuk hayli zorluydu. Derken havaalanına ulaşmaya 5 kilometre kala olanlar oldu. Önce kuleyle telsiz irtibatı kesildi. Ardından uçak kontrolden çıktı. Menderes’in uçağı Surrey bölgesindeki Newdigate Köyü yakınlarında yere çakıldı. O sırada saatler tam 16.58’i gösteriyordu. Uçak yere düştükten sonra sürüklenmeye devam etti. Sürüklenme sırasında iki kanadı birden koptu. Üstüne, bir de ters döndü. Sürüklenme 250 metre boyunca devam etti.

Kazada aralarında bakan ve milletvekillerinin de bulunduğu 14 kişi yaşamını yitirdi. Basın-Yayın ve Turizm Bakanı Server Somuncuoğlu, Başbakanlık Özel Kalem Müdürü Muzaffer Ersü ve Anadolu Ajansı Genel Müdürü Şerif Arzık kazada hayatını kaybeden isimler arasındaydı. Menderes’in ayağı uçağın yarılan tabanına sıkışmıştı. Yardım bekleyen Başbakanın imdadına Demokrat Parti Sakarya Milletvekili Rıfat Kadızade yetişti. Menderes, Kadızade’nin yardımıyla uçaktan çıkmayı başardı.

Uçak kazası çevredeki bazı köylüler tarafından görülmüştü. Çok geçmeden soluğu, uçağın düştüğü yerde aldılar. Margaret ve Anthony Bailey çifti de onlar arasındaydı. İki İngiliz, Başbakan Adnan Menderes ve iki arkadaşını hemen evlerine götürerek ilk müdahaleyi yaptı. İngiliz çift, pansuman yaptıkları sırada yardım ettikleri kişinin Başbakan Menderes olduğunu öğrendi.

İngiliz gazetelerinin manşetinde

Kazadan hafif yaralarla kurtulan Başbakan Menderes, hemen Londra’da bir klinikte tedavi altına alındı. Dönemin İngiltere Başbakanı Harold Macmillan ve Yunanistan Başbakanı Constantine Karamanlis, Menderes’i hastanede ziyaret etti. İngiltere Kraliçesi 2. Elizabeth de Türkiye’nin Londra Büyükelçiliği ile temas kurdu ve Menderes’in sağlığıyla ilgili yakından ilgilendi.

Olay İngiliz basınında geniş yankı uyandırdı. İngiltere gündeminin ilk sırasına uçak kazası yerleşti. Ertesi gün yayımlanan her gazetenin manşetinde uçak kazası yer alıyordu. Başbakan Menderes geçirdiği büyük kazaya rağmen Kıbrıs görüşmelerini ertelemedi. Klinikteki hasta yatağında Londra Anlaşması’nı imzaladı. İyileştikten sonra yurda dönen Menderes, İstanbul’da büyük bir coşkuyla karşılandı.

27 Mayıs darbesi 

Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki cunta, 27 Mayıs 1960’ta yönetime el koydu. Darbe gerekçesi olarak da “Demokrat Parti’nin ülkeyi baskı rejimine ve kardeş kavgasına götürdüğü” iddiası ileri sürüldü.

Başbakan Adnan Menderes, darbe sırasında Kütahya’daydı. Albay Muhsin Batur tarafından gözaltına alınarak Ankara’ya götürüldü. Ardından tutuklandı ve Yassıada günleri başladı. Menderes ve Demokrat Partili arkadaşlarının yargılanmalarına 14 Ekim 1960’da, Yassıada’da başlandı.

Yargı süreci 15 Eylül 1961’de tamamlandı. Askeri savcı, 592 sanıktan 288’i için idam istedi. Yüksek Adalet Divanı 15 sanığın idamına karar verdi. Cumhurbaşkanı Celal Bayar hakkındaki karar, yaş haddi nedeniyle müebbet hapis cezasına çevrildi.

Ancak idam verilen 15 kişiden üçünün cezası infaz edildi. Önce Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan 16 Eylül 1961’de idam edildi. Peşinden bir gün sonra, 17 Eylül 1961 günü Başbakan Adnan Menderes, İmralı Adası’nda darağacına çıkarıldı.

11 Nisan 1990’da TBMM tarafından kabul edilen kanunla Adnan Menderes ve arkadaşlarına itibarları iade edildi. Ardından her üç devlet adamının naaşları, İmralı’dan alınarak devlet töreniyle Vatan Caddesi’nde yapılan anıt mezara taşındı.

Yorumlar (0)
-1°
açık
Namaz Vakti 23 Ocak 2021
İmsak 06:12
Güneş 07:36
Öğle 12:49
İkindi 15:29
Akşam 17:52
Yatsı 19:11
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 19 41
2. Fenerbahçe 19 39
3. Galatasaray 19 36
4. Gaziantep FK 19 34
5. Alanyaspor 19 31
6. Hatayspor 19 31
7. Trabzonspor 19 30
8. Karagümrük 19 27
9. Malatyaspor 19 27
10. Göztepe 19 25
11. Antalyaspor 19 25
12. Sivasspor 19 24
13. Rizespor 19 24
14. Başakşehir 19 23
15. Konyaspor 19 22
16. Kasımpaşa 19 22
17. Kayserispor 19 19
18. Gençlerbirliği 19 19
19. Ankaragücü 19 18
20. Erzurumspor 20 17
21. Denizlispor 19 14
Takımlar O P
1. Giresunspor 17 35
2. İstanbulspor 17 34
3. Samsunspor 17 33
4. Altay 17 32
5. Adana Demirspor 17 31
6. Tuzlaspor 17 30
7. Ankara Keçiörengücü 17 28
8. Altınordu 17 28
9. Bursaspor 17 27
10. Bandırmaspor 17 24
11. Adanaspor 17 21
12. Ümraniye 17 20
13. Boluspor 17 19
14. Menemen Belediyespor 17 16
15. Balıkesirspor 17 16
16. Akhisar Bld.Spor 17 13
17. Ankaraspor 17 9
18. Eskişehirspor 17 3
Takımlar O P
1. M. United 19 40
2. Man City 18 38
3. Leicester City 19 38
4. Liverpool 19 34
5. Tottenham 18 33
6. Everton 17 32
7. West Ham 19 32
8. Chelsea 19 29
9. Southampton 18 29
10. Arsenal 19 27
11. Aston Villa 16 26
12. Leeds United 18 23
13. Crystal Palace 19 23
14. Wolverhampton 19 22
15. Newcastle 18 19
16. Burnley 18 19
17. Brighton 19 17
18. Fulham 18 12
19. West Bromwich 19 11
20. Sheffield United 19 5
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 17 44
2. Real Madrid 18 37
3. Barcelona 18 34
4. Villarreal 19 33
5. Sevilla 18 33
6. Real Sociedad 19 30
7. Granada 19 28
8. Real Betis 19 26
9. Cádiz 19 24
10. Levante 19 23
11. Getafe 18 23
12. Celta de Vigo 19 23
13. Athletic Bilbao 18 21
14. Valencia 19 20
15. Real Valladolid 20 20
16. Eibar 19 19
17. Deportivo Alaves 19 18
18. Elche 17 17
19. Osasuna 19 16
20. Huesca 19 12