Ertuğrul Akben Yazdı: "Yapay Zeka Sadece Gençlerin Değil: Korkmayın, Soru Sorun"

Değerli okuyucular,

Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2026 verisine göre üretken yapay zeka kullananların oranı bir yılda neredeyse ikiye katlandı: yüzde 19'dan yüzde 38'e. Gençlerde bu oran yüzde 65'e yaklaştı. Yani okuyan da, çalışan da, araştıran da artık bu araçları açıp soru soruyor. Peki geri kalanımız? Çoğumuz yapamadığı için değil, denemediği için uzak duruyor. Bu bir moda değil; tıpkı yıllar önce cep telefonunun girdiği gibi hayatımıza girdi, kalıcı.

Bu köşede genelde esnafın, işletmenin işini konuşuyoruz. Bugün bir mola verelim. Bu yazı yalnız dükkan sahibine değil, herkese: emekliye, ev hanımına, liseli torununa, çay ocağında oturan amcaya.

Önce korkuyu indirelim

Yapay zeka, filmlerdeki o kırmızı gözlü robot değil. Aklı yok, niyeti yok, sizi gizliden izlemiyor. En sade haliyle şu: milyonlarca metni okumuş, bir kelimenin arkasından hangi kelimenin geleceğini çok iyi tahmin eden bir makine. Her şeyi bilen biri değil; çok okumuş, sabırlı, bazen de yanılan bir yardımcı.

En sık duyduğum korku şu: "Beni dinliyor, kaydediyor mu?" Makine yalnız sizin ona yazdığınızı görür, aklınızı okumaz. Mesele onu nasıl kullandığınız; birazdan ona da geleceğiz.

Abartı olan ne? "Yarın herkesin işini elinden alacak", "insan gibi düşünüyor", "bilinci var" lafları. Gerçek olan ne? Sizin yerinize yazar, uzun bir metni iki satıra indirir, yabancı dili çevirir, anlamadığınız bir kağıdı sade Türkçeyle açıklar. Çekiç gibi bir alet: faydalı mı tehlikeli mi, eline alana bağlı.

Peki normal hayatta ne işe yarar?

Somut konuşalım.

Emekli bir amca, elindeki ilaç prospektüsünü ya da bankadan gelen o küçük puntolu kağıdı anlamıyor. Telefona okutur: "Bunu bana sade bir dille, maddeler halinde anlat." Doktoruna soracağı soruları önceden hazırlatır. Teşhis için değil, anlamak için.

Ev hanımı akşam ne pişireceğini düşünüyor. "Dolapta patates, yumurta, biraz kıyma var; pratik ne yapabilirim?" diye sorar. Çocuğunun takıldığı matematik konusunu "on yaşındaki bir çocuğa anlatır gibi" açıklattırır, sonra kendi anlatır.

Liseli öğrenci ödevini yaptırmasın, konuyu kendine anlattırsın: "Bunu örnekle anlat, sonra bana üç soru sor, yanlışlarımı göster." Ödevi makineye yaptıran öğrenci kendini kandırır; makineye kendini sınatan öğrenci öğrenir.

Çarşıdaki usta da, emekli de belediyeye ya da bir kuruma yazacağı dilekçeyi iki dakikada düzgün yazdırır. "Şu konuda kibar bir dilekçe yaz" der, okur, gönderir.

Bir de şu var: telefonuna "kargon beklemede, şu linke tıkla" diye şüpheli bir mesaj gelen herkes, o mesajı yapıştırıp sorabilir: "Bu dolandırıcılık mı?" Makine çoğu tuzağı size işaret eder.

Hepsinin ortak yanı: ücretsiz, Türkçe ve cepte.

Nereden başlanır?

Karmaşık değil. Telefonunuza ChatGPT ya da Google Gemini uygulamasını indirin. Ücretsiz sürüm çoğu iş için yeter. Klavyede zorlanıyorsanız mikrofon simgesine basın, Türkçe konuşun; yazmanız bile şart değil. Sonra, bilgili bir komşuya danışır gibi sorun. Çekinmeyin; makine yorulmaz, kızmaz, "bunu nasıl bilmezsin" demez. Yanlış soru da yoktur; en basit görünenden bile bir cevap alırsınız.

İlk gün üç soru deneyin:

"Kahramanmaraş'ta bu hafta sonu çocukla gidilecek bir yer öner."

"Şu mesajı daha kibar ve kısa yaz: ..."

"Enflasyon nedir, torunuma anlatır gibi anlat."

Cevap kusursuz olmak zorunda değil. Amaç, aletin ne yaptığını görmek. Bir kere alışınca gerisi kendiliğinden geliyor.

Ama şu üç kurala dikkat

Bir. Sır vermeyin. TC kimlik numaranızı, şifrenizi, kart bilginizi, bir başkasının özel bilgisini yazmayın. Makineye de yazmayın, kimseye de.

İki. Her dediğine inanmayın. Yapay zeka bazen kendinden emin bir şekilde yanlış söyler; biz buna "uydurma" diyoruz. Sağlık, hukuk ve para konusunda aldığınız cevabı mutlaka doktora, avukata ya da bankaya doğrulatın. Fikir almak için güvenin, karar vermek için değil.

Üç. O bir yardımcı, kahin değil. Son sözü siz söyleyin. Cevabı okuyun, aklınızdan geçirin, öyle kullanın.

Torununuza bir cümle

Bu işi evde en hızlı öğrenecek kişi yanınızdaki genç. Onu yanınıza oturtun, "şunu bir sor bakalım" deyin. Hem siz alışırsınız, hem o sizinle vakit geçirir.

Son söz

Korkmayın, sorun. "Yapay zeka okuryazarlığı" diye büyük bir laf dolaşıyor; aslında anlamı basit: aç, sor, doğrulat. Tıpkı okuma yazma gibi, kullandıkça oturuyor.

Tez: Fark zeka değil, başlamak. Bugün bir soru soran, bir yıl sonra çoktan alışmış olur.

Çay ocağında saatlerce dünya meselesini konuşuyoruz; cebimizdeki alete iki satır soru sormak neden bu kadar uzak?

Kaynaklar

Ertuğrul Akben